Βρίσκεστε εδώ : Β' Περίοδος 1453-1570

1453-1570

Η κατάληψη της  Κωνσταντινούπολης, που σήμαινε και τη διάλυση της βυζαντινής αυτοκρατορίας, δεν άφησε ανεπηρέαστη τη λογοτεχνία. Τους δύο πρώτους αιώνες της Τουρκοκρατίας δεν εμφανίζονται αξιόλογα έργα ενώ οι λόγιοι καταφεύγουν στη Δύση και συνεχίζουν εκεί τη δράση τους. Ωστόσο, στα μέρη που ήταν υπό την κυριαρχία των Φράγκων, η λογοτεχνική παραγωγή είχε τη μεγαλύτερη άνθηση, γεγονός που οφείλεται ως ένα βαθμό στην αλληλεπίδραση μεταξύ της ελληνικής και δυτικής κουλτούρας.

Η λογοτεχνία στα φραγκοκρατούμενα μέρη

 

Κατά το δεύτερο μισό του 15ου και στις αρχές του 16ου αιώνα, γράφονται στη Ρόδο ιστορικά ποιήματα καθώς και συλλογές με ερωτικά τραγούδια.

Χαρακτηριστικό είναι το έμμετρο χρονικό του Εμμανουήλ Γεωργιλλά με τίτλο «το Θανατικό της Ρόδου», στο οποίο περιγράφεται η πανούκλα που χτύπησε το νησί το 1498.

Παραθέματα


Αρχαιότερη και σημαντικότερη συλλογή ερωτικών ποιημάτων είναι τα «Ερωτοπαίγνια», στα οποία  περιλαμβάνονται και τα «Εκατόλογα της αγάπης».  

Παραθέματα

 

 

Λίγο πριν την κατάληψη της Κύπρου από τους Τούρκους το 1571, γράφεται μια σειρά ερωτικών ποιημάτων, γνωστή με τον τίτλο «Κυπριακά ερωτικά ποιήματα». Ιδιαίτερα φανερή είναι στα ποιήματα αυτά η ιταλική επίδραση. Είναι γραμμένα στο τοπικό ιδίωμα του νησιού, σε στίχο ιταλικό ενδεκασύλλαβο και σε ποικίλες στιχουργικές μορφές, όπως σονέτα, οχτάβες κτλ.

Παραθέματα

 

 

 Ο Κερκυραίος  Ιάκωβος Τριβώλης, που ζει το 16ο αιώνα στη Βενετία, τυπώνει δύο ποιήματα ανόμοια μεταξύ τους. Το ένα είναι η «Ιστορία του Ταγιαπιέρα» (Πηγή: [19]) σε οκτασύλλαβους στίχους και το άλλο η «Ιστορία του Ρε της Σκότσιας με τη ρήγισσα της Εγγλιτέρας» σε δεκαπεντασύλλαβους ομοιοκατάληκτους στίχους.

 Παραθέματα


Ο Ζακυνθινός Μάρκος Δεφαράνας, τυπώνει την ίδια περίοδο δύο ποιήματα, το «Λόγοι διδακτικοί του πατρός προς τον υιόν» και το «Ιστορία της Σωσάννης».

 

 

Ιδιαίτερα αξιόλογη και σημαντική είναι η λογοτεχνική παραγωγή που παρατηρείται στην Κρήτη και η οποία μπορεί να χωριστεί σε δύο περιόδους: η πρώτη διαρκεί από τα μέσα του 14ου αιώνα ως και το 1570 και ονομάζεται «περίοδος της προετοιμασίας», μιας και η παραγωγή δεν διαφοροποιείται αισθητά από τη βυζαντινή παράδοση. Η δεύτερη, που διαρκεί από το 1570 ως το 1669 (άλωση της Κρήτης από τους Τούρκους), ονομάζεται «περίοδος της ακμής» και τα έργα της εμφανίζονται ιδιαίτερα επηρεασμένα από τη λογοτεχνία της ιταλικής Αναγέννησης.

 
 

Κρητική Λογοτεχνία - Περίοδος της προετοιμασίας

Τα ποιήματα της πρώτης περιόδου έχουν περιεχόμενο ιστορικό, θρησκευτικό-ηθικοδιδακτικό, σατιρικό και σπανιότερα ερωτικό. Η γλώσσα των ποιημάτων είναι δημώδης με λόγια στοιχεία και ο στίχος είναι ιαμβικός δεκαπεντασύλλαβος με ομοιοκαταληξία.

 

 

Συμφορά της Κρήτης. Γράφτηκε από το Μανώλη Σκλάβο και αναφέρεται στον καταστρεπτικό σεισμό στις 29-30 Μαΐου του 1508. Παραδόθηκε σε ένα μόνο χειρόγραφο.

Παραθέματα


Μάλτας πολιορκία
. Αποτελεί έμμετρο χρονικό και είναι γραμμένο από τον Αντώνιο Αχέλη. Περιγράφει την πολιορκία της Μάλτας από τους Τούρκους το 1565 και βασίζεται σε ξένο πρότυπο.

 

 

Κοσμογένεσις. Ανήκει στο Γεώργιο Χούμνο ο οποίος ήκμασε στο δεύτερο μισό του 15ου αιώνα στο Χάνδακα. Αποτελεί έμμετρη διασκευή των δύο πρώτων βιβλίων της Παλαιάς Διαθήκης (Γένεσις και Έξοδος), αποτελείται από 2800 στίχους και έχει παραδοθεί σε πολλά χειρόγραφα (το ένα είναι χρονολογημένο το 1493).
 

Ο Απόκοπος. Γράφτηκε από τον Ευθύμιο Μπεργαδή και έγινε ιδιαίτερα δημοφιλές μιας και η απήχηση και διάδοση του ήταν μεγάλη. Εκδόθηκε πρώτη φορά το 1509 και τυπώθηκε στη Βενετία το 1519 (είναι το πρώτο κείμενο που τυπώνεται σε ελληνική γλώσσα). Ο περίεργος τίτλος του οφείλεται στον πρώτο στίχο και «απόκοπος» είναι αυτός που κοιμάται και στο όνειρό του βλέπει ότι κατεβαίνει στον Άδη. Στην Κρήτη, πολλοί στίχοι του έγιναν δημοτικοί και τραγουδιούνται ακόμα σαν μοιρολόγια.

Υπόθεση 
Ο ποιητής βλέπει ένα περίεργο όνειρο. Αρχικά κυνηγά μια ελαφίνα ενώ στη συνέχεια βρίσκεται ανεβασμένος σε ένα δέντρο να τρώει μέλι. Το δέντρο όμως μετατοπίζεται στην άκρη του γκρεμού όπου και περιμένει από κάτω ένας δράκος με το στόμα του ανοικτό. Το δέντρο μαζί με τον ποιητή πέφτει και έτσι ο ποιητής καταλήγει στο Άδη. Οι πεθαμένοι τον ρωτούν πως βρέθηκε εκεί αλλά απ’ όλους ξεχωρίζουν δύο νέοι οι οποίοι με αγωνία ζητούν να μάθουν αν οι ζωντανοί τους θυμούνται. Διηγούνται κι εκείνοι την ιστορία τους και τέλος όλοι οι νεκροί θέλουν να δώσουν τις παραγγελίες τους για τους δικούς τους μιας και ο ποιητής θα ανέβαινε ξανά στη γη. Αυτός, όμως, δεν ακούει πλέον και γεμάτος φόβο κατευθύνεται προς το φως.

Ανάγνωση του ποιήματος

Παραθέματα


Ρίμα θρηνητική εις τον πικρόν και ακόρεστον Άδη
. Ανήκει στον Ιωάννη Πικατόρο από το Ρέθυμνο και γράφτηκε στις αρχές του 16ου αιώνα. Ο χαρακτήρας του είναι έντονα θρησκευτικός και παραινετικός. Πραγματεύεται το ίδιο θέμα με τον Απόκοπο αλλά δεν είχε την ίδια διάδοση και παραδόθηκε σε ένα μόνο χειρόγραφο.

Παραθέματα

 

 


Συναξάριο ευγενικών γυναικών και τιμιωτάτων αρχοντισσών
. Ο ποιητής είναι άγνωστος και σατιρίζει με τρόπο ιδιαίτερα καυστικό τα ελαττώματα και τα ήθη των γυναικών της εποχής του.


Η φυλλάδα του Γαϊδάρου
ή Γαδάρου, λύκου και αλουπούς διήγησις ωραία. Είχε μεγάλη διάδοση και τυπώθηκε στη Βενετία το 1539. Πρότυπό του είναι το «Συναξάριον του τιμημένου γαδάρου» και υπόθεση είναι το πάθημα του λύκου και της αλεπούς, οι οποίοι ήθελαν να κοροϊδέψουν το γάιδαρο και να τον φάνε αλλά τελικά αυτός βγήκε νικητής. Σκοπός του είναι να σατιρίσει την κοινωνική τάξη που κυβερνούσε καθώς και τους δυνατούς.

Παραθέματα


Ο κάτης και οι ποντικοί
. Γράφτηκε πιθανότατα το 1540 και παραδόθηκε σε ένα μόνο χειρόγραφο.

Υπόθεση
Ένας γάτος προτείνει ειρήνη και αγάπη σ’ έναν ποντικό. Αργότερα, προσποιείται τον ετοιμοθάνατο. Καλεί λοιπόν το φίλο του ποντικό και του ζητά να συγκεντρώσει όλους τους ποντικούς που ξέρει για να τον θάψουν μαζί στον παλιό φούρνο. Οι ποντικοί τον μοιρολογούν και χορεύουν για χάρη του μέσα στο φούρνο. Ο δήθεν ετοιμοθάνατος, τότε, Κάτης σηκώνεται με μάτια που λάμπουν και μαζί με δύο άλλους γάτους αποκλείει την έξοδο του φούρνου. Έπειτα από μια ειρωνική προσφώνηση του φίλου του, που εξακολουθεί να χορεύει, τρώει κι αυτόν και τ’ άλλα ποντίκια.

Με το ποίημα αυτό σατιρίζονται οι δυνατοί που παγιδεύουν τους αδύνατους και οι αφελείς φτωχοί, οι οποίοι πέφτουν στα δίχτυα των πλουσίων που τους εκμεταλλεύονται.

 
 

Σημαντικοί ποιητές

Έζησε την περίοδο 1350-1410/20 στο Χάνδακα, το σημερινό Ηράκλειο της Κρήτης. Στα γεράματά του φυλακίστηκε και μέσα στη φυλακή έγραψε ένα μακρύ ποίημα σε μορφή διαλόγου ανάμεσα στον ποιητή και την Αλήθεια, που την παρουσιάζει ως πανέμορφη κόρη. Το ποίημα έχει τίτλο «Ερωτήματα και αποκρίσεις Ξένου και Αληθείας» και περιέχει πολλά αυτοβιογραφικά στοιχεία.

Έγραψε άλλα τρία σύντομα θρησκευτικά και διδακτικά ποιήματα με τίτλους «Λόγος περί ανταποδόσεως και Υπομνηστικόν», «Στίχοι θρηνητικοί εις τον Επιτάφιον θρήνον», «Λόγοι παρακλητικοί προς τον Χριστόν και την Θεοτόκον».


Είναι ο σημαντικότερος σατιρικός ποιητής της Κρήτης και έζησε στο δεύτερο μισό του 14ου αιώνα. Είναι ο πρώτος που χρησιμοποίησε την ομοιοκαταληξία και πολλά από τα ποιήματα του έχουν χαρακτήρα αυτοβιογραφικό. Χαρακτηριστικό είναι το έργο «Αφήγησις παράξενος» στο οποίο παρουσιάζεται η ζωή του και όλες οι δυσάρεστες στιγμές της. Άλλα έργα του είναι το διδακτικό «Συμβουλές στον Φραντζισκή» που απευθύνεται στο γιο ενός φίλου και του δίνει συμβουλές για το τι πρέπει να αποφεύγει στη ζωή, το ηθικοδιδακτικό «Περί φίλων» και τα σατιρικά «Περί φυλακής» και «Η βουλή των πολιτικών».


Έζησε την περίοδο 1429-1500 στην Κρήτη και έγραψε ποιήματα με θρησκευτικό κυρίως περιεχόμενο. Το πιο σημαντικό είναι ο «Θρήνος της Θεοτόκου» που αναφέρεται στα πάθη του Χριστού.


Ελάχιστα στοιχεία είναι γνωστά για το συγκεκριμένο ποιητή, ο οποίος έζησε στην Κρήτη την περίοδο 1396-1474 ή την περίοδο 1470-1528. Από τα έργα του, έχουν σωθεί δύο διδακτικά ποιήματα με τίτλους «Ρίμα Παρηγορητική» και «Λόγοι Διδακτικοί», ένα θρησκευτικό με τίτλο «Θρήνος εις τα Πάθη και την Σταύρωσιν του Χριστού» και δύο ερωτικά με τίτλους «Ερωτικόν ενύπνιον» και «Ιστορία και όνειρο».